Een managementteam dat goed functioneert, herken je niet aan zijn vergaderingen, maar aan zijn ritme.
Wie managementteams van dichtbij meemaakt, ziet een terugkerend patroon. Het team bestaat uit capabele mensen, de strategie staat op papier, maar toch voelt het werk als een reeks losse incidenten. Agenda’s worden gekaapt door wat urgent lijkt, besluiten komen te vroeg of te laat, en het gesprek over de koers verschuift telkens naar ‘later’.
Mijn stelling is dat er zelden sprake is van een gebrek aan intelligentie, inzet of strategie. Het ontbreekt aan ritme. Ritme is geen bijzaak van goed teamwerk, maar een van de voorwaarden daarvoor. Die stelling is niet alleen een praktijkervaring: zij wordt gedragen door een stevige onderzoekstraditie over tijd in organisaties, en zij raakt aan twee perspectieven die voor besturen steeds belangrijker worden: sensemaking en stewardship.
Wat bedoel ik met ritme?
Ritme is meer dan alleen een vergaderschema. Het is het herkenbare patroon waarin een team samenkomt, terugkijkt, vooruitkijkt en beslist. Ancona en Chong (1996) beschrijven dit met het begrip entrainment: net zoals twee slingerklokken aan dezelfde muur na verloop van tijd in de pas gaan lopen, stemmen mensen en teams hun tempo af op dominante cycli om hen heen.
In hun werk onderscheiden zij drie kenmerken van tijd in organisaties:
Tempo: hoe snel activiteiten elkaar opvolgen.
Cyclus: de herhaling, bijvoorbeeld een week-, maand- of kwartaalritme.
Fase: het moment waarop activiteiten op elkaar aansluiten, zoals een MT-besluit dat net vóór de begrotingsronde valt in plaats van erna.
Orlikowski en Yates (2002) voegen daar iets belangrijks aan toe. Tijdstructuren zijn geen natuurgegeven, maar worden door mensen zelf gemaakt en in stand gehouden; zij spreken van temporal structuring. Dat is goed nieuws voor een managementteam: ritme is geen omstandigheid die je ondergaat, maar een ontwerpkeuze.
Waarom ritme werkt: wat het onderzoek laat zien
Teams veranderen op markeermomenten. Gersick (1988) volgde projectteams en ontdekte dat zij zich niet geleidelijk ontwikkelden. Lange periodes van relatieve stilstand worden doorbroken door een omslag rond het midden van de beschikbare tijd, waarna het team zijn aanpak heroverweegt. Tijd zelf en het bewustzijn daarvan, blijken de trigger. Wie bewust markeermomenten inbouwt, creëert dus vaker momenten van heroriëntatie, in plaats van te wachten tot een crisis ze afdwingt.
Tijdgestuurd werkt beter dan gebeurtenisgestuurd. Brown en Eisenhardt (1997) onderzochten bedrijven in snel veranderende markten. De succesvolle organisaties combineerden een vaste, voorspelbare cadans (time pacing) met veel vrijheid binnen die cadans. Zij stelden vast dat juist dit ritme organisaties in staat stelt om continu te veranderen zonder chaotisch te worden. Gersick (1994) zag hetzelfde in een jonge onderneming: vooraf geplande evaluatiemomenten zorgden ervoor dat de koers tijdig werd aangepast.
Zonder ritme ontstaat tijdsarmoede. Perlow (1999) liet bij een softwareteam zien hoe voortdurende onderbrekingen een ‘time famine’ veroorzaakten: iedereen had het druk, maar het echte werk kwam niet af. Toen het team rustige, beschermde tijdvakken invoerde, steeg de productiviteit. Voor een MT is de les helder: zonder ritme regeert het operationele, en verdringt de waan van de dag het strategische gesprek.
Ritme maakt verandering mogelijk. Huy (2001) betoogt dat verschillende soorten verandering elk hun eigen tijdsgevoel vragen, van snelle ingrepen tot langzame cultuurverandering. Een team met temporele capaciteit kan bewust wisselen tussen die tempo’s, in plaats van alles in hetzelfde tempo te willen doen.
Ritme en sensemaking: samen betekenis geven
Karl Weick (1995) leerde ons dat organiseren in de kern betekenisgeving is. Mensen worden voortdurend geconfronteerd met signalen die niet in hun verwachtingen passen en moeten samen bepalen: wat is hier aan de hand en wat doen we nu? Volgens Weick is sensemaking sociaal, doorlopend en retrospectief. We begrijpen pas wat er gebeurt door erop terug te kijken en er samen woorden aan te geven (Weick, Sutcliffe & Obstfeld, 2005).
Daar ligt de verbinding met ritme. Retrospectieve betekenisgeving vraagt om momenten waarop het team stilstaat en terugkijkt. Zonder vast ritme gebeurt dat alleen als het al misgaat. Weicks analyse van de bosbrand bij Mann Gulch (1993) laat zien wat er kan gebeuren: wanneer de gedeelde structuur wegvalt, stort ook het vermogen tot gezamenlijke betekenisgeving in met in dit geval een rampzalig gevolg voor de betrokken brandweerlieden.
Maitlis (2005) liet zien dat de kwaliteit van sensemaking afhangt van twee dingen: hoeveel leiders richting geven (sensegiving) en hoeveel ruimte anderen krijgen om mee te denken. Pas als beide hoog zijn, ontstaat er een gedeeld en rijk beeld. Een goed MT-ritme organiseert precies die combinatie: vaste momenten waarop de voorzitter kaders schetst en vaste momenten waarop het team open verkent.
Gioia en Chittipeddi (1991) beschrijven strategische verandering als een afwisseling tussen sensemaking en sensegiving. Dat is in feite een ritme: eerst begrijpen, dan richting geven, dan opnieuw begrijpen. Een MT dat dit ritme expliciet maakt, voorkomt dat het blijft hangen in eindeloos analyseren of juist in voorbarige besluiten.
Ritme en stewardship: zorg dragen voor het geheel, over de tijd heen
Stewardshiptheorie staat tegenover het agencydenken, waarin bestuurders vooral gecontroleerd moeten worden omdat hun eigenbelang zou kunnen afwijken van dat van de organisatie. Davis, Schoorman en Donaldson (1997) stellen daar een ander mensbeeld tegenover: de steward die intrinsiek gemotiveerd is, zich identificeert met de organisatie en het collectieve belang vooropzet. Zo’n houding gedijt volgens hen in een cultuur van vertrouwen en betrokkenheid, niet van controle.
Hernandez (2012) voegt een tijdsdimensie toe die hier bijzonder relevant is. Stewardship betekent volgens haar dat je verantwoordelijkheid neemt voor het welzijn van anderen op de lange termijn, ook voorbij je eigen ‘houdbaarheidsdatum’. Zij noemt daarbij zowel structurele als relationele mechanismen die die houding versterken.
Ritme is zo’n mechanisme. Drie verbanden springen eruit:
Ritme beschermt de lange termijn. Een steward denkt in generaties, maar de agenda denkt in dagen. Een vaste plek voor strategie, talentontwikkeling en de gezondheid van de mens in de organisatie zorgt ervoor dat die onderwerpen niet structureel wijken voor het urgente.
Ritme bouwt vertrouwen. Voorspelbaarheid is een bron van vertrouwen. Wanneer collega’s weten dat zorgen op een vast moment worden gehoord, hoeven ze niet te lobbyen of te escaleren. Dat schept de psychologische veiligheid die Edmondson (1999) koppelt aan het leergedrag in teams.
Ritme maakt van verantwoording een gewoonte. In plaats van controle als wantrouwen, wordt periodiek terugkijken een gedeelde zorg voor het resultaat. Dat is verantwoording in de geest van stewardship: niet omdat het moet, maar omdat het team zich er eigenaar van voelt.
Hier komen sensemaking en stewardship samen. Een steward wil goed zorgen voor iets dat groter is dan zichzelf. Daarvoor moet het team eerst samen begrijpen wat er gaande is. Ritme verbindt beide: het creëert de momenten om te begrijpen en de continuïteit om verantwoordelijkheid te dragen.
Hoe bouw je ritme in een managementteam?
Onderzoek naar topteams (Wageman, Nunes, Burruss & Hackman, 2008) laat zien dat effectieve leiderschapsteams hun bijeenkomsten bewust ontwerpen in plaats van ze te laten ontstaan. Een paar principes maken het verschil:
Scheid het operationele van het strategische. Wie strategie bespreekt als laatste agendapunt van een volle operationele vergadering, bespreekt haar niet.
Plan markeermomenten bewust. Gersicks bevindingen nodigen uit om een ‘halverwegemoment’ in te bouwen: waar staan we en klopt onze aanpak nog?
Ontwerp afwisseling tussen sensegiving en open verkennen. Niet elke bijeenkomst hoeft in een besluit te eindigen. Sommige zijn er om samen te begrijpen.
Synchroniseer met de omgeving. Leg het MT-ritme naast de cycli van begroting, raad van toezicht en medezeggenschap, zodat besluiten op het juiste moment worden genomen.
De valkuil: ritme als ritueel
Ritme is niet hetzelfde als routine. Een vast vergaderschema kan net zo goed verstarren tot een leeg ritueel, waarin het team plichtsgetrouw rapportages doorloopt zonder dat er werkelijk iets wordt begrepen of besloten. Dan levert ritme schijnzekerheid op in plaats van betekenis.
Feldman en Pentland (2003) laten zien dat routines geen starre patronen hoeven te zijn. Ze hebben een vaste vorm, maar worden telkens opnieuw uitgevoerd door mensen die er betekenis aan geven en kunnen daardoor juist een bron van flexibiliteit en verandering zijn. Dat is de houding die een MT nodig heeft: de cadans is vast, de inhoud levend.
Een eenvoudige toets helpt. Stel als team periodiek de vraag: helpt ons ritme ons om beter te begrijpen wat er gebeurt en om beter te zorgen voor de organisatie op de lange termijn? Is het antwoord nee, dan is het tijd om het ritme zelf te herontwerpen. Ook dat hoort bij temporal structuring.
Tot slot: de maat van het team
Ritme is de onzichtbare architectuur achter goed teamwerk. Het onderzoek naar tijd in organisaties laat zien dat teams op markeermomenten veranderen, dat een vaste cadans wendbaarheid juist mogelijk maakt, en dat het ontbreken van ritme leidt tot drukte zonder voortgang.
Sensemaking en stewardship geven dat inzicht een diepere betekenis. Ritme creëert de ruimte om samen te begrijpen wat er gebeurt en de continuïteit om verantwoordelijkheid te dragen voor wat we doorgeven. Een managementteam dat zijn ritme serieus neemt, kiest niet voor meer vergaderen, maar om beter samen te overdenken en duurzamer te besturen.
De vraag voor elk MT is daarom niet hoe vaak we elkaar zien, maar in welk ritme en met welke diepgang. Wie die maat vindt, zal merken dat het team niet alleen efficiënter werkt, maar ook wijzer.
Literatuur
• Ancona, D. G., & Chong, C.-L. (1996). Entrainment: Pace, cycle, and rhythm in organizational behavior. Research in Organizational Behavior, 18, 251–284.
• Brown, S. L., & Eisenhardt, K. M. (1997). The art of continuous change: Linking complexity theory and time-paced evolution in relentlessly shifting organizations. Administrative Science Quarterly, 42(1), 1–34.
• Davis, J. H., Schoorman, F. D., & Donaldson, L. (1997). Toward a stewardship theory of management. Academy of Management Review, 22(1), 20–47.
• Edmondson, A. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383.
• Feldman, M. S., & Pentland, B. T. (2003). Reconceptualizing organizational routines as a source of flexibility and change. Administrative Science Quarterly, 48(1), 94–118.
• Gersick, C. J. G. (1988). Time and transition in work teams: Toward a new model of group development. Academy of Management Journal, 31(1), 9–41.
• Gersick, C. J. G. (1994). Pacing strategic change: The case of a new venture. Academy of Management Journal, 37(1), 9–45.
• Gioia, D. A., & Chittipeddi, K. (1991). Sensemaking and sensegiving in strategic change initiation. Strategic Management Journal, 12(6), 433–448.
• Hernandez, M. (2012). Toward an understanding of the psychology of stewardship. Academy of Management Review, 37(2), 172–193.
• Huy, Q. N. (2001). Time, temporal capability, and planned change. Academy of Management Review, 26(4), 601–623.
• Maitlis, S. (2005). The social processes of organizational sensemaking. Academy of Management Journal, 48(1), 21–49.
• Orlikowski, W. J., & Yates, J. (2002). It’s about time: Temporal structuring in organizations. Organization Science, 13(6), 684–700.
• Perlow, L. A. (1999). The time famine: Toward a sociology of work time. Administrative Science Quarterly, 44(1), 57–81.
• Wageman, R., Nunes, D. A., Burruss, J. A., & Hackman, J. R. (2008). Senior Leadership Teams: What It Takes to Make Them Great. Harvard Business School Press.
• Weick, K. E. (1993). The collapse of sensemaking in organizations: The Mann Gulch disaster. Administrative Science Quarterly, 38(4), 628–652.
• Weick, K. E. (1995). Sensemaking in Organizations. Sage.
• Weick, K. E., Sutcliffe, K. M., & Obstfeld, D. (2005). Organizing and the process of sensemaking. Organization Science, 16(4), 409–421.