Waarom sensemaking het verschil maakt
Veel strategische plannen mislukken niet omdat de analyse slecht was, maar omdat organisaties een fundamentele keuze over het hoofd zien: zien we strategie als een inhoudelijk plan of als een voortdurend proces van betekenisgeving? De vraag lijkt theoretisch, maar bepaalt in de praktijk of een strategie een document wordt dat in een lade verdwijnt, of een kompas dat daadwerkelijk richting geeft.
Juist in een tijd waarin markten, technologie en de maatschappij voortdurend veranderen, blijkt dat klassieke strategische planning steeds vaker tekortschiet. De toekomst laat zich immers niet voorspellen. Ze moet voortdurend worden geïnterpreteerd.
Twee opvattingen van strategie
Er zijn twee opvattingen van strategie: strategie als inhoud of strategie als proces.
Strategie als inhoud
De klassieke benadering beschouwt strategie als een inhoudelijk antwoord op een aantal fundamentele vragen:
Waar willen we naartoe?
Welke markten bedienen we?
Hoe onderscheiden we ons?
Welke doelen stellen we?
Strategie wordt dan zichtbaar in documenten, roadmaps, businessplannen en KPI's. Deze benadering heeft sterke kanten:
duidelijke richting;
meetbare doelstellingen;
besluitvorming wordt eenvoudiger;
investeringen kunnen worden onderbouwd.
Deze traditie vinden we terug in het werk van Michael Porter, Igor Ansoff en vele consultancybureaus. Zij gaan impliciet uit van een wereld die redelijk voorspelbaar en analyseerbaar is. De onderliggende aanname luidt: als we de omgeving goed genoeg begrijpen, kunnen we de juiste strategie formuleren.
Strategie als proces
Een andere stroming ziet strategie niet als een plan, maar als een voortdurend proces van interactie, leren en aanpassing. Henry Mintzberg maakte dit onderscheid beroemd met zijn concept van "emergent strategy". Volgens hem ontstaat veel succesvolle strategie niet aan de tekentafel, maar tijdens het handelen. In deze benadering zijn vragen belangrijker dan antwoorden:
Wat gebeurt er werkelijk?
Welke signalen zien we?
Wat leren we hiervan?
Hoe moeten we onze koers aanpassen?
Strategie wordt dan een sociaal proces waarin mensen betekenis geven aan ontwikkelingen en gezamenlijk bepalen wat relevant is. De onderliggende aanname is dat de wereld te complex is om volledig te voorspellen. We moeten leren navigeren terwijl we onderweg zijn.
De valkuil van beide benaderingen
Interessant genoeg schieten beide perspectieven tekort wanneer ze geïsoleerd worden toegepast. Een organisatie die uitsluitend focust op strategische inhoud loopt het risico op rigiditeit. Denk aan grote ondernemingen die jarenlang vasthielden aan zorgvuldig opgestelde plannen terwijl de omgeving veranderde. De strategie was helder, maar de werkelijkheid niet langer passend.
Aan de andere kant kan een organisatie die strategie uitsluitend als proces ziet vervallen in permanent overleg zonder richting. Dan ontstaat er veel dialoog, maar weinig besluitvorming. De echte uitdaging ligt daarom niet in de keuze tussen inhoud of proces, maar in de verbinding ervan.
Sensemaking als ontbrekende schakel
Hier komt het werk van Karl Weick in beeld. Volgens Weick leven organisaties niet in een objectieve werkelijkheid die simpelweg kan worden geanalyseerd. Mensen construeren voortdurend betekenis uit gebeurtenissen, ervaringen en signalen. Dit proces noemt hij sensemaking. Sensemaking begint vaak wanneer bestaande verklaringen niet meer voldoen:
een markt verandert onverwacht;
een technologie doorbreekt bestaande businessmodellen;
maatschappelijke verwachtingen verschuiven;
een crisis maakt oude aannames zichtbaar.
Op dat moment wordt de centrale vraag niet: "Wat is onze strategie?" maar: "Wat gebeurt hier eigenlijk?"
Pas nadat het management van de organisatie gezamenlijk betekenis heeft gegeven aan veranderende omstandigheden, kan het bepalen welke strategische keuzes logisch zijn. Sensemaking gaat daardoor vooraf aan strategie.
Waarom veel strategieprocessen stranden
Veel strategische trajecten beginnen met antwoorden terwijl de relevante vragen nog niet helder zijn. Bestuurders organiseren een strategiesessie, analyseren marktgegevens, formuleren doelen en ontwikkelen een plan. Maar als er onvoldoende gezamenlijk begrip van de context is, blijken mensen later verschillende interpretaties te hanteren. Men is het eens over de cijfers, maar niet over hun betekenis. Dat zien we bijvoorbeeld in discussies over:
duurzaamheid;
kunstmatige intelligentie;
arbeidsmarktkrapte;
maatschappelijke legitimiteit.
Vrijwel niemand betwist de feiten. Het verschil zit in de interpretatie. Sensemaking helpt organisaties om interpretaties expliciet te maken voordat strategische keuzes worden vastgelegd.
Van planning naar betekenisgeving
Dit vraagt om een andere rolopvatting van leiders. De traditionele strateeg wordt vaak gezien als de architect van de toekomst. De leiders van vandaag functioneren steeds vaker als betekenisgevers. Hun belangrijkste taak is niet het produceren van antwoorden, maar het creëren van de voorwaarden waaronder organisaties gezamenlijk kunnen begrijpen wat er gaande is. Dat betekent:
ruimte voor dialoog;
verschillende perspectieven benutten;
signalen van buiten serieus nemen;
aannames bespreekbaar maken;
reflectie organiseren.
Juist daar ontstaat de verbinding tussen strategie als inhoud en strategie als proces.
Sensemaking en stewardship
Voor bestuurders is hier een belangrijke les te trekken. Vanuit stewardship-perspectief is strategie geen instrument om controle uit te oefenen, maar een middel om op de lange termijn verantwoordelijkheid te nemen. Een steward beseft dat hij nooit volledige kennis heeft van een complexe werkelijkheid. Daarom combineert hij richting met nieuwsgierigheid. Hij biedt een kompas, maar blijft openstaan voor nieuwe interpretaties van de omgeving. Strategische documenten zijn dan geen eindpunt, maar tijdelijke manifestaties van een voortdurend leerproces.
Zonder inhoud ontbreekt richting. Zonder proces ontbreekt aanpassingsvermogen.
De tegenstelling tussen strategie als inhoud en strategie als proces is uiteindelijk een schijnbare tegenstelling. Organisaties hebben beide nodig. Zonder inhoud ontbreekt richting. Zonder proces ontbreekt aanpassingsvermogen. Sensemaking vormt de verbindende schakel. Het helpt leiders van organisaties te begrijpen wat zich werkelijk aandient voordat zij besluiten wat zij gaan doen. De essentie van strategie verschuift daarmee van het opstellen van plannen naar het creëren van betekenis. En misschien is dat wel de belangrijkste strategische competentie van deze tijd: niet sneller antwoorden formuleren, maar beter leren begrijpen welke vragen de werkelijkheid ons stelt.
Reflectievraag voor bestuurders en toezichthouders
Wordt onze strategie vooral gedragen door zorgvuldig geformuleerde antwoorden, of investeren we voldoende tijd in het gezamenlijke proces van betekenisgeving waarop die antwoorden gebaseerd zijn?